portret rosas
J.M. de Rosas

Juan Manuel de Rosas
(1793-1877)

Dit was zonder twijfel de bekendste en een van de kleurrijkste caudillo’s van Argentinië.
Als jongen diende hij in het leger van Jacques de Liniers in de Rio de la Plata tegen de Britten (1806-7).
Als jongeman bouwde hij zijn fortuin op d.m.v. grootschalige veehouderij. Als volgroeide caudillo begon hij zijn politieke carrière in 1820 als hoofd van gauchos die de conservatieve federalisten steunden. Na de ontheffing en executie van Manuel Dorrego (1828) leidde hij de Federalisten. Zijn groeiende macht stond voor de opkomende estancieros, de nieuwe oligarchie gebaseerd op commerciele veehouderij. In 1829 werd hij gouverneur van Buenos Aires met dictatorachtige trekjes.

portret dorrego
Manuel Dorrego

Hij startte een bloedige campagne tegen de unitaristen, ze tijdelijk van de wereld vagend. In 1832 tradt hij af en ging op expeditie om de inheemse bevolking uit te moorden.
In 1835 werd Rosas opnieuw gouverneur, dankzij vriendjespolitiek en allerlei regelingen kreeg hij de heerschappij over vrijwel heel Argentinië. Rosas politiek werd meer en meer anti-federalistisch. Al snel vertegenwoordigde hij de belangen van Buenos Aires.
Geholpen door criminelen, spionnen, propagandisten en de Mazorca (een geheime politieke organisatie die aftakelde tot een bende huurmoordenaars) voltrok hij zijn terreur. Continu werden er revoluties tegen hem georganiseerd door meer of minder georganiseerde groepen, waarvan de Asociación de Mayo, opgericht door Esteban Echeverría de bekendste was.

Het is bijna ironisch, dat in het midden van deze oppositie (deels naar het buitenland gevlucht) enkele van de beste Argentijnse klassiekers en politieke analyses geschreven werden. Juan Bautista Alberdi, Bartolomé Mitre, José Mármol, en vooral Domingo F. Sarmiento.

portret de urquiza
J.J. de Urquiza

Rosas raakte in een conflict met Engeland en de Verenigde Staten over de Malvinas (Falkland Eilanden). Ondertussen steunde hij Manuel Oribe in Uruguay tegen Brazilië. De indruk ontstond dat Rosas Uruguay en Paraguay (weer) provincies van Argentinië wou maken. Dit leidde tot blokkades door Frankrijk en Engeland (1838-40 en 1845-50) met desastreuse gevolgen voor de Argentijnse economie.

Uiteindelijk zou een revolutie, gesteund door Uruguay en Brazilië, Rosas uit het zadel wippen. Justo José de Urquiza, gouverneur van Entre Ríos, versloeg de tiran bij Monte Caseros (1852). Rosas vluchtte naar Engeland waar hij nog lang in redelijke welstand leefde, iets dat zeldzaam is voor een caudillo.
Hoewel er veel aan te merken is op Rosas blijkt dat zijn inspanningen veel hebben bijgedragen tot de eenwording van Argentinië.

schilderij van de veldslag
De Slag bij Monte Caseros

Wat is een caudillo?

Een Zuid-Amerikaanse politiek leider die ten tonele verscheen tijdens de oorlogen voor onafhankelijkheid van Europa in de 19e eeuw.
De eerste caudillo's waren vaak generaals die, aan het hoofd van privélegers, hun militaire kracht gebruikten om macht te verkrijgen in de nieuwe (en dus kwetsbare) onafhankelijke landen.
Velen waren grootgrondbezitters (hacendados) met Spaanse voorouders (criollo) die hun privébelangen voorop stelden.
Wat ze gemeen hadden waren militaire kwaliteiten en een charisma dat hen in staat stelde de massa te bewerken. Ze stonden niet voor een specifieke ideologie of politieke stroming. Met de uitstraling van reformisten beloofden ze verbetering van de economie en van het leven van het volk, maar feitelijk deden ze niet meer dan de macht overnemen.
In het meest gunstige geval zorgde de caudillo voor een nieuw verenigd gevoel sinds de plotselinge onafhankelijkheid, en werd hij deel van de 'leidende fictie' die helpt een natie bijeen te houden.
Hoewel ze hun carrière meestal begonnen als tegenstander van de oligarchy, werden ze vrijwel allemaal zelf machthebber en verstoorden ze zelden de bestaande sociale orde. Eenmaal aan de macht was hun autoriteit vrijwel absoluut. Dit eindigde meestal pas wanneer ze onder dwang plaats moesten maken voor een nieuwe caudillo.

Caudillos lieten hun sporen na in de geschiedenis van vrijwel elk Zuid-Amerikaans land.
Bekende caudillo's waren Juan Manuel de Rosas en Juan Facundo Quiroga in Argentinië, Gabriel García Moreno in Ecuador, Antonio Lopez de Santa Ana en Porfirio Díaz in Mexico en Rafael Leonidas Trujillo Molina in de Dominicaanse Republiek.

In Spanje gaf Generaal Francisco Franco zichzelf de titel 'El Caudillo'. Hij deed dit in de letterlijke zin, zonder enige relativering.
Tegenwoordig wordt de term caudillo breder gebruikt, soms als metafoor. Dan wordt zij ook betrokken op mensen als Fidel Castro en Silvio Berlusconi.




(Ingekort en vertaald uit "Juan Manuel de Rosas and the Guiding Fiction of Argentina" doctoraalscriptie krijgswetenschap, E. Smid. UvA, 1999)